Cultuurwateren vormen een belangrijk onderdeel van het Nederlandse landschap, maar hebben vaak een beperkte ecologische waarde. Door oeverbeschoeiingen, rechte oevers en een gebrek aan variatie in substraat zijn natuurlijke schuil- en paaiplekken voor vissen en macrofauna grotendeels afwezig. Met name jonge vis en ongewervelde waterdieren missen hierdoor cruciale structuren om zich te verschuilen, voort te planten en te foerageren. Dit leidt tot ecologische verarming: soorten verdwijnen, niches verdwijnen en algemene soorten die minder kieskeurig zijn krijgen de overhand. Het herstel van natuurlijke complexiteit in cultuurwateren is daarom een belangrijke uitdaging binnen het water- en natuurbeheer. Eén van de meest veelbelovende maatregelen daarbij is het aanbrengen van structuren van hout in het water – in de vorm van vissenbossen.

VOORAL KLEINE VIS
Dit blijkt uit onderzoek dat de Sportvisunie samen met de HAS Green Academy deed naar twaalf vissenbossen in vier verschillende wateren. De resultaten hiervan waren opvallend eenduidig voor de visstand. Op alle onderzochte locaties bevond meer dan 97% van de gevangen vissen zich in of rondom de vissenbossen. Het ging daarbij voornamelijk om kleinere exemplaren van blankvoorn en baars. Grotere vissen (> 25 centimeter) werden juist vaker in de oeverzones gevangen. Dit duidt erop dat de dichte structuur van de takken vooral aantrekkelijk is voor jonge vis, die behoefte heeft aan beschutting tegen predatie. De resultaten suggereren dat vissenbossen in cultuurwateren een cruciale opgroeifunctie kunnen vervullen. Zeker omdat vegetatierijke oevers of ondergelopen rietzones – waar jonge vis zich normaal gesproken ophoudt – in dit watertype veelal ontbreken.

SLEUTEL TOT HERSTEL
De bevindingen tonen aan dat vissenbossen een relatief eenvoudige, goedkope en ecologisch verantwoorde maatregel zijn om de biodiversiteit in cultuurwateren te vergroten. Zeker als er wordt gevarieerd in takdikte en dichtheid, want dan kunnen ook grotere vissen gebruikmaken van de structuren. Daarbij helpt het om regelmatig nieuw hout toe te voegen aan het verouderende vissenbos, zodat diverse microhabitats van verschillende ‘leeftijden’ ontstaan. Ook de combinatie van houtige structuren en waterplanten lijkt extra gunstig voor een hoge biodiversiteit. In een landschap waarin de natuurlijke dynamiek grotendeels is verdwenen, brengen vissenbossen een stukje natuurlijke complexiteit terug. Daarmee leveren ze niet alleen een positieve bijdrage aan de visstand, maar ook aan een robuuster en veerkrachtiger watersysteem.

Nederland telt duizenden kilometers strak ingerichte sloten, vijvers en plassen. Die zijn functioneel, maar ecologisch vaak doods. Een nieuwe studie van de Sportvisunie en HAS Green Academy laat zien dat het plaatsen van vissenbossen verrassend veel leven aantrekt. Vooral jonge vis blijkt massaal te profiteren van deze bijzonder simpele ingreep.
TEKST: ROMY NELEN & RALF VERKLEIJ >
BEELD: JANNY BOSMAN