‘BOOSDOENERS’ ÉN METHODEN VAN BESTRIJDING IN BEELD

In steeds meer vijvers, sloten, beken en kanalen groeien de laatste jaren zoveel invasieve waterplanten dat de inheemse flora en fauna – waaronder vis – wordt verdrongen. Ook steeds meer sportvissers maken zich zorgen. Hoe gaan waterbeheerders om met dit probleem? Hét Visblad maakte een rondje langs diverse waterschappen.

TEKST: BARD BORGER > BEELD: JANNY BOSMAN, WATERSCHAP DE DOMMEL, WATERSCHAP AA EN MAAS & SHUTTERSTOCK

>> WATERTEUNISBLOEM

De waterteunisbloem (Ludwigia grandiflora) werd ooit vanuit Zuid-Amerika ingevoerd als vijverplant, maar zorgt tegenwoordig op steeds meer plekken voor problemen. In het noorden van ons land werd de soort in 2012 voor het eerst gemeld. Vanaf het moment dat deze oeverplant in 2016 terechtkwam op de EU Unielijst – dat bezit, handel, kweek, transport en import van een reeks soorten verbiedt – ging Waterschap Noorderzijlvest aan de slag met de bestrijding van de exoot.

“De problemen met de waterteunisbloem leken lange tijd onder controle, maar de laatste vier jaar breidt deze plant zich toch weer verder uit”, vertelt Roy van Hezel, beleidsondersteunend medewerker Water bij waterschap Noorderzijlvest. “De grootste ‘hotspot’ ligt nu rondom het Leekstermeer en aantakkende kanalen zoals het Lettelberterdiep en Hoendiep. Op plekken waar de plant voor het eerst opduikt, zetten we in op totale verwijdering. Daar waar de soort zich al heeft verspreid, mikken we op beheersing van de situatie met als doel om de wateraanvoer en -afvoer te garanderen en de waterkwaliteit op peil te houden.”

MET GROTE REGELMAAT
Het bestrijden van de waterteunisbloem is een vak apart. “Alleen al voor het in toom houden van de plant moeten we elke zomer iedere vier tot zes weken een verwijderingsronde doen – zowel machinaal als handmatig”, aldus Van Hezel. “Dat de plant inmiddels ook op tal van plekken buiten ons beheergebied groeit, bijvoorbeeld in gemeentewateren, maakt het extra lastig. Samenwerking met de provincie is dan ook essentieel om resultaat te kunnen boeken. Van sportvissers hebben we over deze plant nog geen klachten gekregen, maar ook hun meldingen zijn zeer welkom bij de bestrijding van deze en andere invasieve exoten.”

>> WATERWAAIER & ONGELIJKBLADIG VEDERKRUID

In het beheergebied van Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden (HDSR) zorgde een explosieve groei van invasieve waterplanten – met name ongelijkbladig vederkruid (Myriophyllum heterophyllum) en waterwaaier (Cabomba caroliniana) – in de zomer van 2015 voor flink wat overlast. Sindsdien is de bestrijding van deze soorten een continu aandachtspunt voor het hoogheemraadschap.

“De snelle groei van deze soorten in het voorjaar en de zomer is een drama voor de ecologische balans en de doorstroming van veel watergangen”, vertelt Luuk Massop, adviseur Watergangen en Ecologie bij HDSR. “Zowel waterwaaier als ongelijkbladig vederkruid vormen vaak dichte ‘matten’ op het water die inheemse planten verdringen en indirect voor sterfte onder vissen en amfibieën kunnen zorgen. Ook de waterveiligheid komt in gevaar als zo’n plantenmassa de aan- en afvoer van water blokkeert. De sportvisserij ervaart vooral hinder doordat lijnen, dobbers en kunstaas sneller verstrikt kunnen raken in de planten. En op plekken die helemaal dichtgroeien kan überhaupt niet meer worden gevist.”

BESTRIJDINGSMETHODEN
Het hoogheemraadschap zette de afgelopen jaren diverse bestrijdingsmethoden in om de invasieve exoten te verwijderen. Het opsporen en handmatig verwijderen van de waterplanten blijkt effectief, maar is ook tijdrovend. Massop: “Voor de totale verwijdering van ondergedoken plantensoorten moeten ook de wortels uit de bodem worden gehaald. We hebben verschillende methoden geprobeerd, maar zetten nu enkel nog machines in die we ook voor het regulier maaibeheer gebruiken. Een aandachtspunt bij verwijdering is dat er absoluut geen plantendeeltjes in het water mogen achterblijven, anders keert het probleem razendsnel weer terug. Daarop moet je dus telkens na het maaien heel secuur controleren.”

SAMENWERKING
Massop vertelt dat het waterschap de laatste jaren een speciale aanpak heeft ontwikkeld samen met de partijen die de watergangen in hun beheergebied maaien. “Daarbij gebruiken ze een reguliere maaikorf met stilstaande messen, dus zonder horizontale zaagbewegingen van knippende messen. Dat blijkt vrij effectief te zijn. Samen met gemeente Utrecht zijn we een exoten-aanpak gestart als onderdeel van het ‘Programma Gezond Water’. Die aanpak gaan we waarschijnlijk ook uitrollen naar andere gemeenten en wateren. We zijn dus goed op weg, al is er nog veel werk aan de winkel.”

 “Hoe groot de problemen met ‘exotische’ plantensoorten ook zijn, op zich zijn waterplanten cruciaal voor het onderwaterleven”, vertelt Janneke van der Loop. Zij is adviseur ecologie bij waterschap Aa en Maas en specialist op het gebied van invasieve soorten – waaronder planten. “Vissen vinden tussen waterplanten niet alleen voedsel zoals slakjes en insectenlarven, maar ook beschutting tegen rovers én plekken om te paaien. Een juiste hoeveelheid waterplanten is dus goed voor (vis)wateren, mits het soorten zijn die van nature in ons land thuishoren.”

COMBINATIE FACTOREN
Precies dat laatste punt is het probleem, stipt Van der Loop aan. “Niet alleen in Nederland, maar ook elders in de wereld neemt de overlast door invasieve waterplanten razendsnel toe. De oorzaak is een combinatie van factoren. Met name verstoring van bestaande ecosystemen (bijvoorbeeld door graafprojecten, vervuiling, klimaatverandering of te intensief beheer) en de introductie van soorten uit andere werelddelen via ballastwater van schepen of vanuit vijvers en aquaria. Als een exotische waterplant eenmaal wortel schiet in water met voldoende voedsel én zonder natuurlijke vijanden, begint hij vaak acuut te woekeren – zeker als inheemse plantensoorten het op dat moment juist moeilijk hebben.”

LASTIG TE BESTRIJDEN
De laatste tijd ziet Van der Loop vooral problemen met de grote ­waternavel, watercrassula, waterteunisbloem, waterwaaier en parelvederkruid. “Kenmerkend voor deze soorten is dat ze extreem lastig te bestrijden zijn. Als er ook maar een piepklein deeltje van de plant in het water achterblijft, is hij binnen no time terug. De gevolgen kunnen desastreus zijn: van een haperende doorstroming en zuurstoftekort (omdat planten vooral 's nachts zuurstof opnemen uit het water) tot fors minder ruimte voor vis en hinder voor sportvissers en andere waterrecreanten. Drijvende waterplanten, die als een soort mat hele wateren bedekken, schaden de biodiversiteit nog eens extra doordat al het leven onder het plantenbed verstikt wordt.”

TOENAME OVERLAST
Van der Loop verwacht dat de overlast van exotische waterplanten de komende decennia nog verder toeneemt. “Soms verdwijnt een invasieve soort weer vrij plotseling uit zichzelf, maar meestal duurt het heel erg lang – soms tot wel duizenden jaren. Tot die tijd kunnen we het probleem hooguit terugdringen. Gangbare bestrijdingsmethoden, met name maaien, zijn ontzettend duur en arbeidsintensief. Daarom lopen er volop studies naar alternatieve technieken. Ons waterschap onderzoekt bijvoorbeeld biologische bestrijding met natuurlijke vijanden zoals snuitkevers en galmijten. Sportvissers kunnen op hun eigen manier ook een handje helpen bij de beheersing van het probleem (zie kader, red.).”

>> GROTE WATERNAVEL

Problemen met de grote waternavel (Hydrocotyle ranunculoides) spelen onder meer in het beheergebied van waterschap De Dommel. Daar signaleerden sportvissers deze ooit populaire vijver- en aquariumplant in 1996 voor het eerst.

“In de jaren daarna is hij flink gaan woekeren. Zozeer zelfs dat hij inmiddels op veel plekken de doorstroming hindert”, vertelt ecoloog Mark Scheepens van waterschap De Dommel. “Ook de biodiversiteit loopt terug. We zien steeds minder inheemse soorten zoals gele plomp, riet, kattenstaart en ondergedoken moerasplanten. In wateren die volledig bedekt raken met deze invasieve exoot, heeft het onderwaterleven – dus ook vis – nauwelijks meer kans.”

ACTIEVE BESTRIJDING
Toen de Essche Stroom in de jaren ’90 over bijna de volle breedte dichtgroeide met grote waternavel, besloot het waterschap in te grijpen. Scheepens: “Sindsdien doen we veel aan actieve bestrijding met een maaiboot. Soms puur in het kader van beheersing, soms om de plant compleet te verwijderen. In dat laatste geval gaan we ook met waadpakken het water in en verwijderen we handmatig de resterende planten met wortel en al. Zeker in een vroeg en warm voorjaar moeten we er echt op tijd bij zijn, anders is het water in korte tijd compleet overwoekerd.”

SNOEK KEERT TERUG
Scheepens weet dat sportvissers soms flink last hebben van de grote waternavel. “Zeker op bekende ‘hotspots’ – zoals de Beneden Dommel en de Essche Stroom – zijn er problemen met de bevisbaarheid. Gelukkig heeft onze bestrijdingsaanpak zichtbaar effect op vis. In kleinere slootjes die in het verleden helemaal dichtgroeiden konden soorten als de snoek niet meer paaien. De laatste jaren vangen we in de Heerenbeekloop weer veel jonge snoeken, dus dat biedt perspectief.”